Tyfu Caerdydd

Mae Tyfu’n Dda yn brosiect presgripsiynu cymdeithasol penigamp sy’n hyrwyddo iechyd a lles cleifion a phobl leol yn Ne-orllewin Caerdydd sydd yn cael anawsterau iechyd meddwl a chorfforol ac yn dioddef ynysu cymdeithasol, trwy sesiynau garddio cymunedol therapiwtig. Wedi eu hwyluso gan staff Tyfu Caerdydd, sydd wedi cael hyfforddiant mewn ymarfer garddwriaethol therapiwtig cymdeithasol, cynhaliwyd sesiynau wythnosol Tyfu’n Dda dros gyfnod o 3 mis, gan ymgysylltu cleifion mewn tair gardd gymunedol wedi eu lleoli’n gyfartal ar draws Clwstwr De-orllewin Caerdydd. Mae’r Clwstwr yn cynnwys deg meddygfa mewn wardiau gyda rhai o’r lefelau amddifadedd, anghydraddoldebau iechyd a chanlyniadau iechyd uchaf yng Nghymru (Mynegai Amddifadedd Lluosog Cymru). Cydgynhyrchwyd y prosiect mewn partneriaeth â Chyfarwyddwr y Clwstwr, staff y Clwstwr, asiantaethau iechyd cymunedol ac yn hanfodol, cleifion, gan ddefnyddio dull sydd yn canolbwyntio ar asedau ac yn canolbwyntio ar gleifion.

Trwy 33 o sesiynau (11 o sesiynau wythnosol mewn 3 safle) hwylusodd staff Tyfu Caerdydd sesiynau garddio cymunedol therapiwtig oedd yn cynorthwyo cleifion a atgyfeiriwyd i’r prosiect a phobl leol wnaeth hunangyfeirio i:

  • Dyfu eu ffrwythau, eu llysiau a’u perlysiau eu hunain ar dri safle’r prosiect (Canolfan Gymunedol Dusty Forge, gardd gymunedol meddygfa Lansdowne, gardd gymunedol Canolfan Iechyd Glan-yr-afon). Bob wythnos, roedd y cyfranogwyr yn rhannu cynnyrch tymhorol ar y safle, yn coginio cawl iach ym mhob sesiwn ac yn mynd â’r cynnyrch gartref.
  • Symud mwy trwy ymarfer corff ysgafn yn y gerddi: roedd pob sesiwn yn cynnwys chwynnu, sgubo, racanu, hofio, adeiladu a symud berfâu o gompost. Anogwyd y cyfranogwyr i gerdded i safleoedd y gerddi a nôl fel bod y daith i’r prosiect ei hun yn cynnwys ymarfer corff ym mhresenoldeb wythnosol y cyfranogwyr
  • Gwella eu hiechyd a’u lles emosiynol trwy sgwrs, cysylltu, cefnogi ei gilydd, cynllunio ac adolygu’r ardd gyda’i gilydd, rhannu diben cyffredin a chyflawni nodau a osodwyd fel unigolion ac fel grŵp. Roedd y staff yn sicrhau bod digon o seibiau am de, sgwrs a rhannu bwyd, gan hwyluso’r sesiwn fel bod holl aelodau’r grŵp yn cael cymorth i gysylltu a chefnogi ei gilydd. Roedd hyn yn arbennig o bwysig pan oedd y cyfranogwyr yn profi sefyllfaoedd anodd yn eu bywydau personol ac efallai wedi dod i’r ardd yn llawn trallod. Yn yr amgylchiadau hyn, roedd y staff yn sicrhau bod ffocws y sesiwn ar iechyd a lles unigolion oedd yn mynychu a chymryd amser i wrando, cefnogi a lle y bo’n briodol, cynnig cymorth pellach, cyfeirio neu atgyfeirio i asiantaethau eraill.

Mesurau canlyniad a dangosyddion perfformiad allweddol

Datblygodd Tyfu Caerdydd ddull yn seiliedig ar werth i fesur canlyniadau trwy’r offeryn monitro pwrpasol a ddatblygwyd mewn partneriaeth â’r cyfranogwyr a’r WSSPR. Roedd y dull hwn hefyd yn defnyddio mesur safonol iechyd a lles e.e. SWEMWBS a graddfa
Unigrwydd UCLA-3.

Total no. of participants 40     (Glan-yr-afon = 16, Dusty = 15, Lansdowne = 11)
Referral route Hunanatgyfeirio: 48%     Atgyfeirio arall 32%     Atgyfeirio gan feddyg teulu 20%
No. of participants with high
participation in the project
80% wedi cymryd rhan mewn 3 sesiwn neu fwy
Age 25-44 oed 50%     45-64 oed 29%     65+ oed 21%
Gender Gwrywaidd 43%     Benywaidd 50%     Anneuaidd 7%
Ethnicity 86% Gwyn Prydeinig     7% Cefndir Gwyn Arall     7% Arall
Employment status 25% Gofalwr     19% Wedi ymddeol     19% Ddim yn gyflogedig     19% Allan o waith oherwydd anabledd/iechyd meddwl     18% arall
Disability 71% ag anabledd      88% â chyflwr iechyd

Cymerodd 40 o bobl ran yn Tyfu’n Dda rhwng dechrau Ionawr a diwedd Mawrth 2023. O’r rhain, ymgysylltodd 80% yn rheolaidd â’r sesiynau (mynychu 3 gwaith neu fwy). Roedd ethnigrwydd y grwpiau yn Wyn Prydeinig yn bennaf, yn cynnwys amrywiaeth o oedrannau, (yn cynnwys dros 20% oedd yn 65 oed neu’n hŷn) ac o rywiau cymysg. Roedd 25% o’r cyfranogwyr yn ofalwyr, 19% wedi ymddeol, 40% wedi eu cofrestru’n ddiwaith neu’n methu gweithio oherwydd anabledd neu gyflwr iechyd meddwl. Fe wnaeth 71% hunan-adrodd bod ganddynt anabledd a nododd 88% gyflwr iechyd meddwl parhaus. Nododd 68% o’r cyfranogwyr fod y sesiynau wedi eu helpu i deimlo’n well, dywedodd 32% eu bod yn teimlo yr un peth ar ôl sesiynau, dywedodd 0% eu bod yn teimlo’n waeth.

Adborth gan gyfranogwyr sesiynau:

“Rwy’n hoffi gweithio mewn grŵp neu dîm. Rwy’n mwynhau plannu planhigion a blodau”

“Rwy’n teimlo bod (aelod o staff) Tyfu Caerdydd a’r bobl yma yn deulu i mi. Mae’r bobl yma yn ofalgar iawn ac yn dangos daelltwriaeth. Rwy’n hoffi dysgu sgiliau newydd gydag eraill, i wneud â garddio”

“Mae misoedd y Gaeaf yn dywyll ac nid oes unrhyw beth i’w wneud, felly fe aeth â fi allan o’r tŷ, i gwrdd â phobl”

Cyfranogwyr Tyfu’n Dda, Mawrth 2023

Astudiaeth Achos

Mae R yn fenyw 39 oed a atgyfeiriwyd i brosiect Tyfu’n Dda gan ei meddyg teulu oherwydd ynysu cymdeithasol a phroblemau iechyd corfforol a’r hyn y mae’n ei ddisgrifio fel ‘profiad trawmatig’. Nododd hefyd orbryder ac iselder sylweddol cyn ymuno â’n grŵp a nododd ei bod yn cymryd meddyginiaeth cryf ac anaml y byddai’n mynd unrhyw le.

Yn syth, trafododd tîm Tyfu’n Dda addasiadau oherwydd symudedd gan ddefnyddio offer hau hadau pen bwrdd a phlanwyr uchel i fyny at y canol, yn bennaf am nad oedd R yn gallu gweithio’n is na hyn heb anhawster. Gwnaeth y tîm yn siŵr bod R yn hapus gyda hyn a gweithiwyd yn agos gyda hi yn ystod y sesiynau cyntaf, ac roedd hi’n gallu dweud wrthym ni sut roedd yn teimlo, ac agorodd i fyny am lawer o’u cyflyrau iechyd.

O fewn ychydig wythnosau, nododd ei bod yn cofio pethau’n llawer cliriach o fod yn yr ardd, e.e. yr hyn yr oedd wedi ei hau a’i blannu, wnaeth fagu ei hyder. Gwrthododd R fenig yn yr ardd, roedd eisiau cysylltu â’r pridd a chael ei dwylo’n fudr ar bob cyfle. Roedd yn llawn cyffro am dyfu cynnyrch am y tro cyntaf a mynd ag ef gartref i roi cynnig ar goginio pethau newydd. Yn gyflym iawn, dechreuodd dyfu pethau gartref hefyd yn ogystal â’r sesiynau lleol.

Mae R wedi dod yn ffigur cadarnhaol canolog yn y grŵp, yn gwneud i bobl deimlo eu bod yn cael eu croesawu ac yn dylanwadu ar bobl eraill i ymuno. Mae wedi dechrau grŵp ar ôl y sesiynau lle mae pobl yn mynd i gaffi i gymdeithasu bob wythnos.

Yn ddiweddar mae wedi cwblhau ffurflenni Gwirfoddolwr Arweiniol i’n helpu ni i gynnal sesiynau ac mae’n awyddus i arddangos y prosiect a’i fuddion i eraill. Mynychodd ddigwyddiad gwobrwyo gydag aelod o staff a chafodd Tyfu’n Dda Glan-yr-afon wobr Gwasanaeth Ymgynghorol Tir Cymunedol ym mis Mawrth 2023. Mae R nawr yn cymryd rhan mewn sawl prosiect, mae’n brysur yn codi arian i nifer o elusennau ac mae wedi ymrestru yn y Brifysgol i Astudio Seicoleg. Mae’n dweud bod hyn i gyd oherwydd yr ardd a’r hyder y mae wedi ei roi iddi fod yn hi ei hun unwaith eto. Yn ei geiriau ei hun:

“Mae’r ardd wedi gwneud i mi deimlo bywyd unwaith eto, rwy’n teimlo fel fi fy hun
unwaith eto”,

“Rwyf wedi dysgu sgiliau newydd nad oeddwn yn gwybod oedd gennyf”

“Mae’r ardd yn lle diogel i mi ac i eraill”

Chris Miller
Swyddog Prosiect Tyfu’n Dda, Glan-yr-afon

Datblygiadau eraill

Yn ogystal â’r sesiynau wythnosol, mae’r cyllid ar gyfer y prosiect hefyd wedi galluogi’r datblygiadau canlynol:

  • Prynu twnnel polythen newydd ar gyfer gardd gymunedol Meddygfa Lansdowne er mwyn ymestyn y tymor tyfu a’r amrywiaeth o ffrwythau, llysiau a pherlysiau sy’n cael eu tyfu ar y safle yn ogystal â darparu gofod gweithio dan do ychwanegol
  • Prynu lloches gwirfoddolwyr newydd gyda tho gwyrdd yng Nghanolfan Iechyd Glan-yr-afon. Cafwyd caniatâd cynllunio gan BIP Caerdydd a’r Fro a Chyngor Caerdydd a rhagwelir y bydd lloches parhaol yn cael ei godi yn ystod haf 2023
  • Prynu pren ar gyfer gwelyau uchel yn y Dusty Forge. Mae Tyfu Caerdydd wedi ffurfio partneriaeth effeithiol gyda gwasanaeth Prawf Caerdydd sy’n gweithio gyda staff a gwirfoddolwyr i adeiladu a gosod cyfres o welyau uchel yn yr ardd, gan wella a chynyddu’r ardaloedd tyfu yn sylweddol
  • Prynu deunyddiau ar gyfer datblygu gofod gardd adlewyrchol newydd yn Dusty Forge. Mae Tyfu Caerdydd wedi datblygu perthynas waith ragorol gydag ACE (Gweithredu yng Nghaerau a Threlái), gan gydgynhyrchu safle newydd gyda staff ACE, gwirfoddolwyr ac aelodau o’r gymuned leol i ddatblygu gardd adlewyrchol newydd. Ar adeg ysgrifennu hwn, trwy gymorth Tyfu Caerdydd, mae ACE wedi sicrhau cymorth mentora gyda rhaglen Egin (Cymdeithas Hyfforddiant Datblygu Cymru) i ddatblygu’r ardd ymhellach a gwneud cais am gyllid y Loteri Genedlaethol trwy Egin am hyd at £15K
  • Gosod cyflenwad pŵer trydan awyr agored ym Meddygfa Lansdowne. Mae hyn wedi darparu ffynhonnell pŵer awyr agored ar gyfer tecelli, offer gwefru ac ati yn ogystal â gwresogwyr awyr agored i gadw’r cyfranogwyr yn gynnes dros fisoedd y gaeaf

Beth nesaf? Canlyniadau cynaliadwyedd

Gan fod y cyllid ar gyfer y prosiect hwn wedi dod i ben, mae gofod y gerddi cymunedol yn parhau i fod ar gael yn ogystal â gofod lles ar gyfer cleifion, staff o’r meddygfeydd/ACE ac aelodau lleol o’r gymuned trwy gydol yr wythnos. Bydd ACE yn defnyddio’r ardd yn Dusty Forge trwy’r wythnos ar gyfer boreau coffi cymunedol gydag aelodau hŷn o’r gymuned a Gofod Galar, sy’n cefnogi aelodau o’r gymuned sydd wedi cael profedigaeth. Mae lloches Landsdowne sydd wedi ei wresogi ar gael i staff ei ddefnyddio yn ystod yr wythnos a bydd lloches Glan-yr-afon yn darparu lloches parhaol 24/7 i’r gymuned leol ei fwynhau.

Mae’r prosiect wedi hyrwyddo adfywio gofod cymunedol trwy:

  • ddatblygu gardd adlewyrchol newydd gerllaw gardd gymunedol Dusty Forge, i gynorthwyo cleifion, gwirfoddolwyr a staff sydd wedi cael eu heffeithio gan brofedigaeth trwy’r pandemig
  • lloches gardd gymunedol newydd yng Nghanolfan Iechyd Glan-yr-afon fydd ar gael i aelodau’r cyhoedd ei ddefnyddio trwy gydol yr wythnos

Yn ystod y prosiect, mae Tyfu Caerdydd wedi sicrhau 2 flynedd arall o gyllid i ddatblygu Tyfu’n Dda ac mae cytundeb ar waith i weithio gydag Ysgol Presgripsiynu Cymdeithasol Cymru (WSSPR) i fonitro a gwerthuso’r prosiect. Mae cynlluniau ar waith i ddatblygu’r tri safle Tyfu’n Dda yn sylweddol o 2023 – 2025. Mae Tyfu Caerdydd wedi ymrwymo i gynyddu atgyfeiriadau i erddi Tyfu’n Dda, mae wedi sicrhau cyllid i gynnal sesiynau wythnosol yn y tri safle am y 2.5 flynedd nesaf o leiaf ac mae wedi ymrwymo i ddyfnhau’r effaith y mae’r prosiect yn ei gael ar iechyd a lles pobl leol, yn arbennig y rheiny sy’n cael anhawster gyda’u hiechyd meddwl a chorfforol, unigrwydd ac ynysu.

“Des i fan hyn i ofyn am help am fy mod ei angen, roeddwn yn crio ac angen help gyda
straen. Ers dod yma, mae wedi newid fy mywyd”

Cyfranogwr Tyfu’n Dda, Mawrth 2023